Antieke Sterrenkunde in de Praktijk

Van astrolabium tot zodiak

HOVO cursus Rotterdam

5 oktober t/m 23 november 2017



Geocentrische voorstelling van de kosmos in een handschrift van de Zubdat al-Tawarikh (“De Kwintessens der Geschiedenis”) door Seyyid Loqman Ashuri, in 1583 opgedragen aan de Ottomaanse sultan Murad III	Voorzijde van een Europese astrolabium omstreeks 1300 vervaardigd in Spanje (Museum for the History of Science, Oxford)	Kalenderblad uit een laat 15de-eeuws getijdenboek toegeschreven aan de Meester van de Hortulus Animae (München, Bayerischen Staatsbibliothek, Clm 28345)

Ook vóór de uitvinding van de sterrenkijker en de computer observeerden sterrenkundigen en astrologen de hemel en waren zij in staat om de meeste hemelverschijnselen te verklaren en met redelijke nauwkeurigheid te voorspellen.

In deze cursus gaan we in op de originele instrumenten en handschriften (dus niet zozeer de historische verhalen en tradities). Deze instrumenten en technieken getuigen van een aanzienlijke kennis van de wis- en sterrenkunde. Desondanks is het gebruik hiervan gemakkelijk te doorgronden en de bedoeling van de cursus is dan ook om deelnemers kennis te laten maken met enkele sterrenkundige instrumenten en technieken uit de oudheid en deze zelf leren toe te passen.

Ieder college bestaat uit een inleidend hoorcollege (eerste uur) gevolgd door een workshop (tweede uur), waarin u zelf aan de slag gaat met kopieën van handschriften of replica’s van enkele iconische instrumenten.

Voor deze cursus is geen wis- of sterrenkundige voorkennis vereist (dus ook cursisten met een ‘alfa’ achtergrond zijn van harte welkom). Voor cursisten die zich meer in de wis- en sterrenkundige achtergrond van de behandelde onderwerpen willen verdiepen zal via deze website aanvullend materiaal beschikbaar gesteld worden.

NB: Deze cursus is alleen toegankelijk voor cursisten die zich hiervoor via HOVO Rotterdam hebben ingeschreven

De cursus bestaat uit de volgende onderdelen

	behandelde onderwerpen	dag	reader	PowerPoint	worksheets

1	De hemel verbeeld (sterrenbeelden, kaarten en globes)	5 oktober	reader	powerpoint	worksheet
2	De kalender (eeuwigdurende kalender, berekening paasdatum)	26 oktober	reader	powerpoint	worksheet
3	Sterrenkunde in de islam (bepaling gebedsrichting naar Mekka)	2 november	reader	powerpoint	worksheet
4	Islamitische kosmologische voorstellingen en hun interpretatie	9 november	reader	powerpoint	worksheet
5	Het astrolabium: de ‘tablet’ van de antieke astronoom en astroloog	16 november	reader	powerpoint	worksheet
6	De tijd gemeten met zon en ster (zonnewijzers, etc.)	23 november	reader	powerpoint	worksheet

College uren

van 10:00 tot 12:30 in het Van der Goot Building, zaal M2-06 (Campus Woudenstein, Burgemeester Oudlaan 50, 3062 PA Rotterdam)

Aanbevolen literatuur

Stefano Carboni, Following the Stars: Images of the Zodiac in Islamic Art (New York: Metropolitan Museum of Art, 1997) – pdf link.
Harm Habing, Kosmos: Geschiedenis van de sterrenkunde van Stonehenge tot Hubble (Diemen: Veen Magazines, 2009) – hoofdstukken 1 & 2.
Fuat Sezgin, Science and Technology in Islam: Volume 2. Catalogue of the Collection of Instruments of the Institute for the History of Arabic and Islamic Sciences: I. Astronomy (Frankfurt am Main: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften an der Johann Wolfgang Goethe-Universität, 2010) – web link.
Rob van Gent, De hemel in de hand: Twee astrolaben van het Museum Boerhaave / The Portable Universe: Two Astrolabes from Museum Boerhaave (Leiden: Museum Boerhaave, 1994) – pdf link.

Enkele nuttige websites

Sky View Café: Online programma waarmee de posities van de zon, maan, planeten en de sterren vanaf elke plaats op aarde tussen –6000 en +9999 berekend kunnen worden. Ook de maanfasen, het begin van de astronomische seizoenen, zons- en maansverduisteringen en nog veel meer kunnen met dit programma bepaald worden.
Ancient Planetary Model Animations: Animaties voor de beweging van de zon, de maan en de planeten volgens de kinematische modellen van Klaudios Ptolemaeus. Om de animaties te zien moet de Macromedia Flash plug-in op je computer beschikbaar zijn.
Science Models: Verzameling van fraaie digitale animatie’s over verschillende onderwerpen uit de antieke en de moderne sterrenkunde van Massimo Mogi Vicentini.
The SAO/NASA Astrophysics Data System: Omvangrijke website voor de literatuur over de sterrenkunde (zowel modern als oud). Ook artikelen uit veel sterrenkundige vaktijdschriften kunnen hier gratis online geraadpleegd worden.
The Known Universe: Een mooie video waarin de schaal van de afstanden in het heelal zeer beeldend worden weergegeven. Een moderne versie van de klassieke documentaire Powers of Ten (1968, heruitgegeven in 1977), die op haar beurt weer gebaseerd was op het boek Cosmic View: The Universe in 40 Jumps (1957) van de Nederlandse onderwijshervormer Kees Boeke. De oorspronkelijke versies van Powers of Ten (1968, 1977) staan hier en hier.
KNVWS: Homepage van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde (KNVWS). Uitgever van o.m. het populair sterrenkundig maandblad Zenit en de jaarlijkse Sterrengids.

Naar mijn homepage